Wiele osób zgłaszających się do gabinetu psychologa rozpoczyna swoją historię od słów: „Wyniki badań są prawidłowe, ale moje ciało ciągle jest spięte”, „Boli mnie brzuch przed każdym spotkaniem”, „Nie potrafię się rozluźnić, mimo że wiem, że jestem bezpieczny”. Takie doświadczenia często prowadzą do wielomiesięcznej diagnostyki medycznej, która nie przynosi jednoznacznych odpowiedzi. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że przewlekły stres i doświadczenia traumatyczne mogą pozostawiać ślady nie tylko w psychice, ale również w funkcjonowaniu organizmu.
Popularne stwierdzenie, że „ciało pamięta traumę”, nie oznacza, że mięśnie czy narządy przechowują wspomnienia. Jest to metafora opisująca trwałe zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego, hormonalnego i odpornościowego, które wpływają na sposób odczuwania własnego ciała, regulację emocji oraz reakcje na bodźce przypominające o zagrożeniu. Współczesna psychotraumatologia wskazuje, że objawy somatyczne mogą być jednym z głównych przejawów przebytej traumy, nawet wtedy, gdy osoba nie łączy ich z wcześniejszymi wydarzeniami.
Dlaczego trauma zapisuje się w organizmie?
Trauma jest doświadczeniem przekraczającym możliwości adaptacyjne człowieka. W sytuacji zagrożenia organizm uruchamia reakcję stresową, aktywując współczulny układ nerwowy oraz oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA). W krótkim czasie zwiększa się wydzielanie adrenaliny i kortyzolu, przyspiesza akcja serca, oddech staje się płytszy, a mięśnie przygotowują się do walki lub ucieczki.
Problem pojawia się wtedy, gdy układ nerwowy nie powraca do stanu równowagi po ustaniu zagrożenia. U części osób dochodzi do utrzymywania się nadmiernej czujności (hiperaktywacji), natomiast u innych dominuje stan wycofania, odrętwienia i ograniczonego kontaktu z własnymi emocjami. Oba wzorce są adaptacyjną odpowiedzią organizmu na skrajny stres, jednak długotrwale utrzymywane mogą prowadzić do licznych objawów psychicznych i somatycznych.
Najczęstsze somatyczne objawy traumy
Objawy somatyczne nie są specyficzne wyłącznie dla traumy, dlatego zawsze wymagają odpowiedniej diagnostyki medycznej. Jeżeli jednak badania nie wyjaśniają ich przyczyny, warto rozważyć również psychologiczne źródło dolegliwości.
Do najczęściej opisywanych należą:
- przewlekłe napięcie mięśni karku, barków lub szczęki,
- bóle głowy i migreny,
- bóle brzucha oraz zespół jelita nadwrażliwego,
- kołatanie serca i uczucie ucisku w klatce piersiowej,
- trudności z oddychaniem mimo prawidłowych wyników badań,
- przewlekłe zmęczenie,
- zaburzenia snu,
- nadmierna reakcja na dźwięki, dotyk lub nagłe bodźce,
- problemy z koncentracją i pamięcią,
- poczucie ciągłego napięcia nawet podczas odpoczynku.
Objawy te wynikają z utrzymującej się aktywacji układu autonomicznego oraz trudności w regulacji pobudzenia fizjologicznego. Nie oznacza to, że są „wyłącznie psychiczne” – przeciwnie, mają rzeczywiste podłoże biologiczne.
Dlaczego badania lekarskie często nic nie wykazują?
Wiele osób z doświadczeniem traumy przechodzi liczne konsultacje specjalistyczne. Wyniki badań laboratoryjnych czy obrazowych pozostają prawidłowe, mimo że dolegliwości utrzymują się przez lata.
Nie oznacza to, że objawy są wyimaginowane. Standardowe badania oceniają przede wszystkim budowę narządów lub obecność choroby organicznej, natomiast nie pokazują sposobu funkcjonowania układu nerwowego ani przewlekłej dysregulacji odpowiedzi stresowej. To właśnie dlatego psychoterapia oparta na wiedzy o traumie może przynieść poprawę także w zakresie objawów fizycznych.
Czym jest interocepcja i dlaczego ma znaczenie?
Interocepcja oznacza zdolność odczytywania sygnałów płynących z własnego organizmu, takich jak napięcie mięśni, bicie serca, głód czy uczucie bezpieczeństwa.
Po doświadczeniach traumatycznych interocepcja może zostać zaburzona. Niektóre osoby są nadmiernie wyczulone na każdy sygnał z ciała, interpretując go jako zagrożenie. Inne przeciwnie – mają trudność z rozpoznawaniem własnych emocji i doznań fizycznych, odczuwając odrętwienie lub „odłączenie od ciała”. Oba wzorce utrudniają codzienne funkcjonowanie i mogą podtrzymywać objawy lękowe.
Czy terapia może zmniejszyć objawy fizyczne?
Badania neuroobrazowe wskazują, że skuteczna terapia traumy prowadzi nie tylko do zmniejszenia objawów psychicznych, ale również do zmian w funkcjonowaniu mózgu odpowiedzialnych za regulację emocji i reakcji stresowej. Dotyczy to przede wszystkim terapii skoncentrowanych na traumie, takich jak terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na traumę (TF-CBT), EMDR czy innych metod o potwierdzonej skuteczności.
W ostatnich latach rośnie również zainteresowanie metodami uwzględniającymi pracę z ciałem. Przeglądy badań sugerują, że interwencje somatyczne mogą wspierać proces zdrowienia, jednak autorzy podkreślają, że nadal potrzebne są badania o wysokiej jakości metodologicznej. Nie powinny one zastępować terapii o udowodnionej skuteczności, lecz stanowić jej uzupełnienie.
Kiedy warto zgłosić się do psychologa?
Warto rozważyć konsultację psychologiczną, jeśli:
- objawy fizyczne utrzymują się mimo prawidłowych wyników badań,
- dolegliwości nasilają się w sytuacjach stresowych,
- pojawiają się koszmary, unikanie określonych miejsc lub osób,
- występuje ciągłe poczucie zagrożenia,
- trudno się odprężyć nawet w bezpiecznych warunkach,
- objawy pojawiły się po trudnym lub traumatycznym wydarzeniu.
Psycholog nie zastępuje lekarza, ale może pomóc zrozumieć zależność między doświadczeniami życiowymi a funkcjonowaniem organizmu oraz dobrać odpowiednią formę terapii.
Trauma nie jest wyłącznie wspomnieniem zapisanym w pamięci. Wpływa na sposób działania mózgu, układu nerwowego i całego organizmu. Dlatego przewlekłe napięcie, bóle, problemy ze snem czy dolegliwości ze strony układu pokarmowego mogą być związane z utrzymującą się dysregulacją reakcji stresowej. Współczesna psychotraumatologia coraz wyraźniej pokazuje, że skuteczna pomoc wymaga spojrzenia zarówno na psychikę, jak i na ciało.
Najważniejszym przesłaniem jest jednak to, że objawy somatyczne nie oznaczają trwałego uszkodzenia organizmu. Dzięki odpowiedniej diagnostyce, psychoterapii opartej na dowodach naukowych oraz stopniowej regulacji układu nerwowego możliwe jest odzyskanie poczucia bezpieczeństwa i poprawa jakości życia.
Bibliografia
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association.
Kuhfuß, M., Maldei, T., Hetmanek, A., & Baumann, N. (2021). Somatic experiencing – Effectiveness and key factors of a body-oriented trauma therapy: A scoping literature review. European Journal of Psychotraumatology, 12(1), 1929023. https://doi.org/10.1080/20008198.2021.1929023
Laricchiuta, D., Panuccio, A., Picerni, E., Biondo, D., Genovesi, B., & Petrosini, L. (2023). The body keeps the score: The neurobiological profile of traumatized adolescents. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 145, 105033. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2023.105033
Manthey, A., Sierk, A., Brakemeier, E.-L., Walter, H., & Daniels, J. K. (2021). Does trauma-focused psychotherapy change the brain? A systematic review of neural correlates of therapeutic gains in PTSD. European Journal of Psychotraumatology, 12(1), 1929025. https://doi.org/10.1080/20008198.2021.1929025
Roeckner, A. R., Oliver, K. I., Lebois, L. A. M., van Rooij, S. J. H., & Stevens, J. S. (2021). Neural contributors to trauma resilience: A review of longitudinal neuroimaging studies. Translational Psychiatry, 11, 508.